Szczegóły
Kategoria: Czy wiesz, że...

Kiedy w styczniu 2014 roku publikowałem artykuł „Żyli wśród nas”, dotyczący historii społeczności żydowskiej w Chrobrzu i okolicy, nie myślałem że uda się jeszcze coś nowego wnieść do tego tematu w stosunkowo krótkim czasie. Jednak dzięki m.in akcji „Zbieramy archiwalne fotografie” oraz pomocy Czytelników serwisu chroberz.info było możliwe uzupełnienie tego materiału o nowe, dość istotne treści.

Udało się m.in. rozpoznać na archiwalnych zdjęciach dzieci żydowskie z Chrobrza. Niezwykle cenne informacje dotyczyły tragicznych wydarzeń z okresu II wojny światowej, a także związane z Żydami z Wojsławic.

Na jednym ze zdjęć, udostępnionych przez Panią Małgorzatę Judasz z Wojsławic, Pan Janusz Peroń z Wrocławia, dzięki zebranym przez siebie informacjom, rozpoznał żydowskiego chłopca -Aleksandra Kluskę. Jego rodzina mieszkała na Olszyku, a ojciec z zawodu był szklarzem. Tragiczną historię śmierci ojca Aleksandra oraz jego siostry opisałem za Januszem Kucharskim („Wspomnienia z Chrobrza z lat 1938 -1948”) w jednym z akapitów styczniowego artykułu [Czytaj].
 
Nabijanie tytoniu u Peroniów w Chrobrzu (obecna ulica Ogrodowa, wyjazd w kierunku Wojsławic). Zdjęcie wykonane w latach międzywojennych.
Od lewej: Żyd Aleksander Kluska (ojciec był szklarzem, mieszkali na Olszyku, zginął podczas wojny zabity przez Niemców), Michalska, Stefania Peroń (z męża Gołpyś), za nią stoi Zygmunt Peroń, Franciszka Peroń, Michalska, Michalska. (Za identyfikację dziękuje Panu Januszowi Peroniowi z Wrocławia) (arch. Małgorzata Judasz)
 
Ze zdjęcia spogląda na nas 8-9 letni chłopiec, który zarobkowo pomagał rodzinie Peroniów z Chrobrza podczas nabijania tytoniu. Fotografia została wykonana w latach 30-tych XX wieku, przy obecnej ulicy Ogrodowej.
 

Szkoła Podstawowa w Chrobrzu, rok około 1935. Górny rząd od lewej: Zofia Magdziarz, Zofia Grzywna, ??, Zofia Kurczyna, Ryfka (Żydówka), Zofia Marczewska. Drugi rząd od góry, siedzą od lewej: ? Brela z Mozgawy, ??, ??, ??, ??. Trzeci rząd od góry, od lewej strony siedzą: Nauczyciel Stanisław Orliński z synkiem na kolanach, dyrektor szkoły Jan Kocieliński, nauczycielka Dobrzańska, ksiądz Walenty Kański, nauczycielka Orlińska, ??, nauczycielka Stefania Gil. siedzą na podłodze od lewej: ? Bogdanowicz, Natalia Bogdan, Zofia Kowalska, Pelagia Bogdan. (arch. Zofia Koza).
 
Kolejne zdjęcie na którym rozpoznano dziewczynkę żydowską z Chrobrza o imieniu Ryfka, to fotografia z około 1935 roku przedstawiające uczniów jednej z klas miejscowej szkoły podstawowej wraz z gronem pedagogicznym. Niestety nic więcej o Ryfce nie wiemy.

W Wojsławicach mieszkała rodzina Mortki (jeszcze przed wybuchem II wojny światowej przenieśli się z kolonii rolniczej w Byczowie) i do czasu wojennej zawieruchy prowadziła mały sklepik w budynku Łacha. Z wiadomych przyczyn jednak musieli swój biznes zlikwidować. Jak pisze Stefan Sokołowski w swojej książce „Dzielnica Nida” – Oprócz starego małżeństwa Mortków, był jeszcze dwudziestokilkuletni syn Hunek (Heniek) … Córka (Mortka) o imieniu Bolka – piękna blondyna – była mężatką i miała małe dziecko. Oboje z mężem prowadzili ten sklepik … Szymek – mąż Bolki został zmobilizowany na wojnę i już nie powrócił.

W drugiej połowie 1941 roku rodzina ta ukrywała się gdzieś na terenie Wojsławic, ale (na chwilę obecną) autorowi nie są znane jej dalsze losy.
 
W Wojsławicach mieszkała również rodzina Chaimów, która dzierżawiła miejscowy młyn. Głowa rodziny, stary Chaim odstąpił młyn Wójcikowi i wyjechał w celach zarobkowych do Ameryki. Natomiast część rodziny została w Wojsławicach. Jeden z synów Chaima ukrywał się we wsi. Niestety nie dane mu było dożyć końca wojny. Jego ciało znaleziono na początku 1943 roku niedaleko od brzegów rzeki Nidy, na wysokości Wojsławic.
 
Wiosna 1944 roku również przyniosła tragiczne odkrycia. Po pierwszych roztopach, na łąkach (w Wojsławicach) odkryto ciało młodego Żyda o imieniu Romek. Jego rodzina mieszkała w Wojsławicach, a on jako jedyny z rodu nie zgłosił się do pińczowskiego getta. Miał nadzieję przeczekać wojnę na wsi. Zginął z rąk osoby, która po wojnie została osądzona i z wyrokiem 7 lat trafiła do więzienia.
 
Dokumenty Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce z końca lat 40-tych i 60 – tych przynoszą kolejne tragiczne informacje o bezprecedensowej eksterminacji ludzi, którzy byli ważną częścią społeczeństwa polskiego.
 
W październiku 1943 roku rozstrzelano w Chrobrzu 15 Żydów, prawdopodobnie jest to zbrodnia zrelacjonowana przez Władysława Szwedo [Przeczytaj relację]. Zbrodni tej dokonał Oddział SS z Buska – Zdroju. Wśród zabitych znajdowali się mężczyźni, kobiety i dzieci. Zbiorowy grób znajduje się w pobliżu ruin gorzelni.
 
W listopadzie 1943 roku w pobliżu gorzelni oraz na miejscowym cmentarzu Karna Ekspedycja SS stacjonująca w Pałacu Wielopolskich rozstrzelała 18 osób wyznania mojżeszowego.
 
W roku 1944 żandarmi niemieccy z Buska – Zdroju zamordowali obok mostu na Nidzie (w Chrobrzu) matkę z dwójką dzieci, których złapano w okolicznych lasach. Ciała ich zakopano na miejscu egzekucji i spoczywają tam do dnia dzisiejszego.
 
W tym samym roku na łąkach obok gorzelni Niemcy rozstrzelali 12 Żydów, w tym dwie kobiety i troje dzieci. Osoby dorosłe były w wieku 30 – 40 lat.
 
Tak jak już pisałem w styczniowym artykule, relacje świadków oraz dokumenty świadczą o tym, że Żydzi próbowali stawiać czynny opór niemieckim zbrodniarzom oraz zbrojnym bandom które napadały na ukrywających się w lasach Żydów. Na naszym terenie działał zbrojny oddział „Zygmunta” - Zejmana Fajnsztajna [Czytaj we wcześniejszym artykule]. Jego grupa składał się z kilkunastu uzbrojonych Żydów, wśród których były cztery kobiety. Pod koniec 1943 roku oddział został rozbity w okolicach Michałowa, prawdopodobnie przez policję granatową z Pińczowa. Zginęło trzynastu partyzantów, w tym trzy kobiety i dowódca oddziału - „Zygmunt”. Przeżyło jedynie trzech mężczyzn i jedna kobieta.
 
I tak oto kończy się kolejny rozdział z tragicznej historii społeczności żydowskiej z okolic Chrobrza. Czy uda się ją wzbogacić o kolejne wiadomości? Historia pokazuje, że trzeba być cierpliwym, a ostatnia kropka w artykule nie oznacza zawsze końca tematu.
 
CAŁY ARTYKUŁ "ŻYLI WŚRÓD NAS..." DO PRZECZYTANIA >TUTAJ.
 
Autor: Paweł Bochniak,
Autor dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i oparte na faktach oraz aby nie naruszały praw osób trzecich. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości proszę o kontakt pod adresem: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. Kopiowanie i wykorzystywanie materiałów w całości bądź we fragmentach zawartych w artykule bez wiedzy autora zabronione.
 

Zwracam się do naszych Internautów o pomoc w zbieraniu informacji dotyczących Chrobrza, jego historii, miejsc i ludzi. Jeśli posiadacie jakieś wiadomości czy też zdjęcia lub dokumenty, to proszę o kontakt: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. , tel. kom.692 427 281 Stwórzmy razem kompendium wiedzy o Chrobrzu!

Add a comment

Szczegóły
Kategoria: Czy wiesz, że...

Nazwy naszej miejscowości zawsze sprawiała kłopoty osobom spoza Chrobrza. Głównym problemem była błędna deklinacja. Turyści, pielgrzymi, przybywali do Chroberza, Chroberzy lub Chrobierza, kreatywność była wręcz nieograniczona i z uśmiechem korygowana przez miejscowych.

Nie sądziłem jednak, że osobom mieszkającym już dość długo w Chrobrzu sprawi tyle kłopotu poprawne nazwanie mieszkańca i mieszkanki naszej urokliwej wsi dlatego postanowiłem uporać się z tym tematem i raz na zawsze rozwiać wszelkie wątpliwości.

Pierwszy problem - dla przyjezdnych jest odmiana nazwy naszej miejscowości przez przypadki : 

Poprawna odmiana

Błędna odmiana

do Chrobrza

do Chroberza, Chrobierza, Chrobierzy

z Chrobrza

z Chroberza, Chrobierzy

w Chrobrzu

w Chroberzu, Chrobierzu

Drugi problem jest mniej oczywisty - jak poprawnie nazwać mieszkankę/mieszkańca Chrobrza?

Coraz częściej słyszałem nazwę chrobrzowianka/chrobrzowianin. Wydała mi się co najmniej dziwna, ponieważ dla mnie oczywistym było, że jedyną poprawną formą jest chrobrzanka/chrobrzanin. W audycjach wybitnych językoznawców, jak profesor Jerzy Bralczyk czy też profesor Jan Miodek, temat nazewnictwa mieszkańców miejscowości gościł wielokrotnie. Ważną według specjalistów przesłanką w odmianie jest lokalna tradycja. W naszym przypadku z pomocą przychodzą archiwalia, a dokładnie akta dotyczące spółdzielni spożywców, która funkcjonowała w Chrobrzu w latach 1942 – 1947 i nazywała się … „Chrobrzanka”.

Chrobrzanki z OSP
Chrobrzanki fot. OSP Chroberz

Postanowiłem również skonsultować temat z doświadczonym specjalistą w kwestiach zawiłości języka polskiego, tj. Pawłem Pomiankiem z serwisu www.jezykowedylematy.pl , z wykształcenia filolog polski (specjalizacja edytorska). Zajmuje się również redakcją i korektą tekstów, a także kieruje wydawnictwem Libenter.pl

Opisałem szczegółowo temat i nie czekałem długo na odpowiedź. Szef serwisu rozwiał wszelkie wątpliwości i dzięki jego uprzejmości publikuje w całości odpowiedź na nasz dylemat językowy.

cyatat z językowych dylematów

Link do artykułu na stronie jezykowedylematy: http://www.jezykowedylematy.pl/2015/09/jak-nazywac-mieszkanke-miejscowosci-chroberz/

Poniższe zestawienie powinno ułatwić zapamiętanie poprawnego nazewnictwa:

 

Poprawna odmiana

Błędna odmiana

chrobrzanka, chrobrzanin

chrobrzowianka, chrobrzowianin

 

Autor: Paweł Bochniak, logo chroberz.info
Grafika: Rafał Bochniak
Konsultacja językowa: Paweł Pomianek

Autor dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i oparte na faktach oraz aby nie naruszały praw osób trzecich. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości proszę o kontakt pod adresem:  Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.  Kopiowanie i wykorzystywanie materiałów w całości bądź we fragmentach zawartych w artykule bez wiedzy autora zabronione. 

Zwracam się do naszych Internautów o pomoc w zbieraniu informacji dotyczących Chrobrza, jego historii, miejsc i ludzi. Jeśli posiadacie jakieś wiadomości czy też zdjęcia lub dokumenty, to proszę o kontakt:  Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. . Stwórzmy razem kompendium wiedzy o Chrobrzu!

Zachęcam do zapoznania się z pozostałymi artykułami z cyklu "Czy wiesz, że..."

Add a comment

Szczegóły
Kategoria: Czy wiesz, że...

Kraków XV wiek

Uniwersytet Jagielloński to marka sama w sobie. Najstarszy uniwersytet w Polsce, a w tej części Europy drugi pod względem starszeństwa  po Uniwersytecie Praskim. Bezsprzecznie jedna z najlepszych szkół wyższych w naszym kraju. Rektorem tej zacnej Alma Mater był Chrobrzanin, który podpisywał się jako Tomasz z Chrobrza. Aby docenić jak prestiżowa była to funkcja należy zapoznać się z historią uczelni.

Uniwersytet założył w 1364 roku król Kazimierz III Wielki za zgodą papieża Urbana V. Prawdziwy rozkwit krakowskiej uczelni przypadł na początki wieku XV – tego. Przyczynili się do tego królowa Jadwiga oraz król Władysław II Jagiełło. Dzięki znacznemu wsparciu w postaci klejnotów i złota, które jeszcze za życia podarowała późniejsza święta, uniwersytet stał się prawdziwą perłą wśród ówczesnych europejskich uniwersytetów.

Założenie Akademii Krakowskiej
Założenie Szkoły Głównej - obraz Jana Matejki (źródło fot. Internet) 

W tym też czasie (w roku 1401) studia na uniwersytecie rozpoczął Tomasz z Chrobrza. Musiał on pochodzić z zamożnego rodu. Historyk Janusz Kurtyka próbował powiązać postać Tomasza z rodem Pałuków Chroberskich herbu Topór – właścicieli dóbr chroberskich. Jednak nie znalazł przekonujących przesłanek źródłowych aby bezsprzecznie stwierdzić, że należał do tego rodu.

W 1402 roku Tomasz z Chrobrza uzyskał tytuł bakałarza, czyli starszego studenta. Tytuł bakałarza był pierwszym z licznych tytułów, które uzyskał w swoim życiu.

Jeszcze przed 1421 rokiem ukończył fakultet prawniczy i mógł się tytułować doktorem dekretów. W 1421 roku został powołany na prestiżowe i lukratywne stanowisko rektora Akademii Krakowskiej (kadencja trwała zwykle od 1 do 2 lat). Zastąpił on Mikołaja Goldberga z Nysy, który rektorem był niespełna rok.

Paweł Włodkowic
Paweł Włodkowic (fot. Internet) 

Na początku XV wieku rektorami akademii byli zasłużeni dla Polski ludzie. Wymienię choćby Pawła Włodkowica – pisarza i prawnika, członka poselstwa polskiego na sobór w Konstancji. Propagatora idei tolerancji dla innych wyznań i narodów. Obecnie Rzecznik Praw Obywatelskich przyznaje nagrody im. Pawła Włodkowica dla osób które występują w obronie praw i wolności. Kolejną znamienitą osobą wśród rektorów tamtego czasu był Stanisław ze Skalbmierza. Obok Pawła Włodkowica uznawany za twórcę polskiej szkoły prawa międzynarodowego. Był autorem ponad 500 –et kazań. Nie można też zapomnieć o Janie z Pawii – polskim lekarzu włoskiego pochodzenia. Jednym z pierwszych profesorów medycznych w Akademii Krakowskiej. Autorze statutu wydziału lekarskiego. Rektorem AK był także Władysław Oporowski – prymas Polski i Litwy, a także Aleksander – książę mazowiecki.

Collegium Maius 
Collegium Maius - najstarszy budynek Akademii Krakowskiej na rogu ulicy św. Anny i Jagiellońskiej.
Budowę ukończono w XV wieku. Początki Collegium Maius wiążą się z rokiem 1400. (źródło: Cancre, wikimedia.org)

Pokazuje to tylko jak wysoką pozycję w hierarchii krakowskiej społeczności miał Tomasz z Chrobrza. Potwierdziły ją kolejne funkcję które mu powierzano. W 1423 roku został proboszczem w bogatej parafii w Kozłowie koło Miechowa. Miejscowości która w tamtym okresie była ważną osadą handlową.

W 1426 roku Tomasza mianowano na plebana w rodzinnym Chrobrzu. W tym czasie został altarystą ołtarza świętego Andrzeja w Katedrze na Wawelu. Wiązało się to z przeprowadzką Tomasza w okolice  Wzgórza Wawelskiego. Opieka nad ołtarzem wiązała się z niemałym wynagrodzeniem dla „ołtarznika”.

W 1427 roku Tomasz z Chrobrza posługiwał się tytułem kanonika krakowskiego.

Jako doświadczony i ceniony prawnik wszedł w 1429 roku w skład kolegium, które przygotowało opinie dotyczącą planowanej koronacji Witolda na króla Litwy przez Zygmunta Luksemburczyka. Tomasz wraz ze swoimi kolegami dekretystami udowodnił, że koronacja taka byłaby nielegalna, ponieważ Luksemburczyk sam jeszcze nie był cesarzem. Koronację na cesarza musiał, zgodnie z obowiązującym wtedy prawem, potwierdzić papież. Opinia zespołu, w skład którego wchodził Chrobrzanin, była pierwszym w dziejach Akademii Krakowskiej orzeczeniem opracowanym zbiorowo.

W latach 1430 – 1433 pełnił urząd oficjała krakowskiego. Urząd ten był zarezerwowany dla duchownego, który zastępował biskupa (w tym przypadku Tomasz z Chrobrza zastępował biskupa Zbigniewa Oleśnickiego – właściciela zamku w Pińczowie, doradcę Władysława II Jagiełły oraz Władysława III Warneńczyka) w kościelnej władzy sądowniczej, a także przewodził w sądach kurialnych.

Biskup Zbigniew Oleśnicki
Biskup Zbigniew Oleśnicki (źródło: Cancre, wikimedia.org)

W dokumentach, które zachowały się w archiwach znajdujemy niektóre sprawy które rozstrzygał Tomasz z Chrobrza.

W 1430 roku zatwierdził umowę pomiędzy księdzem Danielem z Tuchowa i Krystianem z Ryglic.

W 1433 roku przewodniczył sprawie pomiędzy księdzem Pawłem z Tuczepów oraz plebanem Janem ze Strzelec. Spór dotyczył dziesięciny ze wsi Niziny. Oficjał z Chrobrza przychylił się do argumentacji Jana ze Strzelec. Jednak ten odwołał się do drugiej instancji. Sąd podtrzymał wyrok Tomasza z Chrobrza i nakazał Pawłowi z Tuczepów „perpetuum silentium”, czyli wieczne milczenie.

Rok 1433 był bardzo pracowity dla naszego rodaka. W grudniu wraz z Janem Elgotem, Michałem z Szydłowa oraz Michałem z Radziejowa rozstrzygali m.in. spór pomiędzy proboszczem Mikołajem z Mydłowa oraz Janem z Goźlic o dziesięcinę ze wsi Malżyn.

Kraków XV wiek
Kraków - XV wiek (źródło: Internet) 

Do roku swojej śmierci, czyli 1436 Tomasz z Chrobrza wymieniany jest jako wikariusz in spiritualibus (oficjał). Dokładna data śmierci Tomasza to 10 sierpień 1436 roku.

Postać Tomasza z Chrobrza, bakałarza, doktora dekretów, plebana, altarysty, kanonika krakowskiego, rektora Akademii Krakowskiej, oficjała krakowskiego, pokazuje jak znaczącym ośrodkiem na przestrzeni wieków był Chroberz. 

Autor: Paweł Bochniak, Autor dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i oparte na faktach oraz aby nie naruszały praw osób trzecich. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości proszę o kontakt pod adresem: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. Kopiowanie i wykorzystywanie materiałów w całości bądź we fragmentach zawartych w artykule bez wiedzy autora zabronione. 

Zwracam się do naszych Internautów o pomoc w zbieraniu informacji dotyczących Chrobrza, jego historii, miejsc i ludzi. Jeśli posiadacie jakieś wiadomości czy też zdjęcia lub dokumenty, to proszę o kontakt: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. , tel. kom. 692 427 281. Stwórzmy razem kompendium wiedzy o Chrobrzu!

Zachęcam do zapoznania się z pozostałymi artykułami z cyklu "Czy wiesz, że..."

Add a comment

Szczegóły
Kategoria: Czy wiesz, że...

Międzywojenna reklama mydła„Wyjść jak Zabłocki na mydle”, to popularne określenie nietrafionej inwestycji, wiąże się z osobą polskiego ziemianina Cypriana Zabłockiego, który podjął się dość ryzykownego interesu z mydłem w roli głównej. 

Międzywojenna reklama mydła
Reklama mydła marki Schicht z początku XX wieku (grafika ze strony starekosmetyki.blogspot.com)

W XIX wiecznej Europie popyt na mydło rósł bardzo szybko, wystarczyło je, więc wyprodukować i wywieźć na zachód kontynentu. Pomysł wydawał się świetnym sposobem na łatwy i szybki zysk. Tym bardziej, że Zabłocki postanowił oszukać pruskich celników i nie zapłacić cła za spławiany Wisłą ładunek. Skrzynie z mydłem tuż przed granicą wyrzucono do wody tak, że barki ciągnęły je pod dnie rzeki, aż do Gdańska. Po dotarciu do celu podróży skrzynie otwarto, a ponieważ były nieszczelne mydło rozpuściło się w trakcie transportu. W ten sposób Zabłocki stracił zainwestowane pieniądze, a w historii zapisał się w popularnym powiedzeniu.
 

Cmentarz w Rybnie. Studnia na cmentarzu i duża metalowa misa, niektórzy twierdzą,
że w tej misie Zabłocki wyrabiał mydło, na którym nie najlepiej wyszedł (fot.rybno.waw.pl)
 
Chroberz również miał swojego Zabłockiego, a raczej Zabłockich, ponieważ była to nieformalna spółka dwóch Józefów – Tarki i Wojtasika.
Józef Wojtasik około roku 1912-13 ukończył szkołę buchalteryjną w Częstochowie – dziś powiedzielibyśmy, że wykształcił się na księgowego. Wrócił do rodzinnego Chrobrza i szukał pomysłu na źródło swojego utrzymania.
 
Z licznych wizyt u rodziny, dowiedział się, że jego szwagier Józef Tarka odłożył pewną sumę pieniędzy, za którą chciał kupić ziemię. Młody księgowy skutecznie przekonał swojego imiennika, że najlepszą inwestycją będzie produkcja mydła. Rozwinął przed nim wizję szybkiego i pewnego zysku, a wszystko poparł starannymi wydawałoby się wyliczeniami.
 
Tarka był prostym rzemieślnikiem i nie był w stanie sam ocenić czy faktycznie wyliczenia szwagra mają pokrycie w rzeczywistości. Nie mniej jednak zapalił się do pomysłu, a perspektywa uniezależnienia się od hrabiego Tarnowskiego, u którego pracował w dzierżawionym przez niego majątku Krzyżanowice, przechyliła szalę. Nie pomogły nalegania żony Heleny, która chciała żeby za odłożony kapitał kupić kilka mórg pola w okolicach Chrobrza. Tarki nie przekonał nawet sam hrabia Tarnowski, który proponował podwyżkę solidnemu kowalowi. 
 
Józef „wymówił służbę” u Tarnowskiego i wraz z Wojtasikiem szybko uzgodnili szczegóły wspólnego biznesu, opierając się na ustnej umowie. Według niej Józef Tarka miał zapewnić fundusze na zakup surowca, pokrycie wydatków związanych z uruchomieniem fabryki mydła, a także zapewnić utrzymanie Wojtasikowi do czasu, aż mydlany interes przynosić będzie pierwsze zyski.
 
Wojtasik natomiast miał sprowadzić surowiec, za który zapłacić miał Tarka. Ponadto prowadzić miał produkcję oraz zapewnić zbyt dla wyprodukowanego mydła. Rodzina Wojtasika, która nigdzie w tym czasie nie pracowała miała stanowić niewykwalifikowaną siłę roboczą przy produkcji mydła. 
 
Wynajęto u Maja w Chrobrzu (przy obecnej ulicy Staropolskiej) pomieszczenia pod produkcję. Następnie Tarka, jako wykwalifikowany kowal wykonał stempel z nazwą firmy, który odciskany był na każdej, wyprodukowanej w chroberskiej fabryce, kostce mydła.  
 
Chroberz - początek XX wieku
Chroberz - widok na Podzamcze, w tle most na Nidzie. Początek XX wieku (fot. ze zbiorów autora) 
 
Jak się okazało wiedza Wojtasika o produkcji mydła ograniczała się do posiadanej przez niego … książki. Nie przeszkodziło to jednak zamówić ogromną, jak na warunki lokalnej manufaktury, ilość składników. Panowie nie poszli na łatwiznę i zaczęli produkować mydło toaletowe, a nie powszechne w tamtym czasie mydło szare. Toaletowe należało do produktów ekskluzywnych, których głównymi odbiorcami była elita mieszczańska oraz arystokracja. Na wsiach i miasteczkach używano mydło szare. Obydwa mydła różniły się składem i jak łatwo się domyśleć składniki mydła toaletowego były znacznie droższe niż szarego.
 
Chroberska fabryka mydła opierała skład swoich produktów na tzw. maśle kokosowym, sodzie kaustycznej (potasowej), talku oraz aromatach.
Hrabia Tarnowski ostrzegał swojego pracownika, że Wojtasik jest teoretykiem zaraz po szkole. Brak mu odpowiedniego doświadczenia i rozeznania rynku. Słowa dziedzica szybko się potwierdziły.
 
Szczególnie zgubny okazał się brak zidentyfikowania potencjalnych odbiorców, a także fakt, że firma z Chrobrza była nikomu nieznana. Nic, więc dziwnego, że poza sprzedaną małą partią mydła na lokalnym rynku, cała jego sterta zalegała w magazynach fabryki. Oszczędności Józefa i Heleny Tarków topniały równie szybko jak nie przymierzając mydło Zabłockiego w wiślanych nurtach.
 
Ostatecznie kres istnieniu fabryki mydła położył wyjazd Józefa Tarki do pracy w kopalni „Florian” w Dąbrowie Górniczej w początkach 1914 roku. Jednak niedane mu było długo pracować na Śląsku, ponieważ wybuch I wojny światowej zmusił go do powrotu wraz z rodziną do Chrobrza, gdzie zamieszkali w… lokalu po fabryce mydła. 
 
Panowie, a szczególnie Tarka, który sfinansował przecież całą inwestycję, wyszli na tym interesie jak przysłowiowy Zabłocki. Dalsze losy Wojtasika nie są mi znane. Natomiast Józef Tarka zaczął pracować w małym majątku Kopernia koło Pińczowa, którego właścicielem był sędzia Sądu Grodzkiego w Pińczowie o nazwisku Tiede. Następnie w latach dwudziestych powrócił do Chrobrza i otworzył swój własny warsztat kowalski, który znajdował się u zbiegu obecnych ulic Staropolskiej i Chrobrego.
 
Muzeum Mydła i Brudu
Muzeum Mydła i Brudu w Bydgoszczy. Prywatne muzeum prezentujące eksponaty i akcesoria
związane z utrzymywaniem higieny przez człowieka, a w szczególności historię produkcji i używania mydła. 
Strona internetowa muzeum: http://muzeummydla.pl/
 
Post scriptum. 
Budynek fabryki nie zachował się do czasów nam współczesnych. Stempel z nazwą firmy, którym opatrzona była każda kostka mydła, przetrwał do lat 30 – tych ubiegłego wieku. Prawdopodobnie przetopił go sam Józef w swoim warsztacie kowalskim. Zresztą nie ma się, czemu dziwić, przypominał mu nietrafioną inwestycję, przez którą stracił ciężko zarobione pieniądze. 
 
 
 Autor: Paweł Bochniak, chroberz.info
Autor dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i oparte na faktach oraz aby nie naruszały praw osób trzecich. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości proszę o kontakt pod adresem: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. Kopiowanie i wykorzystywanie materiałów w całości bądź we fragmentach zawartych w artykule bez wiedzy autora zabronione. 
 
Zwracam się do naszych Internautów o pomoc w zbieraniu informacji dotyczących Chrobrza, jego historii, miejsc i ludzi. Jeśli posiadacie jakieś wiadomości czy też zdjęcia lub dokumenty, to proszę o kontakt: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. . Stwórzmy razem kompendium wiedzy o Chrobrzu i okolicach!
 
Zachęcam do zapoznania się z pozostałymi artykułami z cyklu "Czy wiesz, że..."
Add a comment

Szczegóły
Kategoria: Czy wiesz, że...

Lochy, podziemia, tunele, zawsze rozbudzały ludzką wyobraźnię. Duża w tym zasługa literatury, np. pierwsza z brzegu - „Wakacje z duchami”. Powieść Adama Bahdaja, która doczekała się nawet ekranizacji, a której wiodącym wątkiem są przygody głównych bohaterów w scenerii średniowiecznego zamku.

 


Schemat podziemi badanych przez Dietera Ahlborna (rys. "Der Spiegel")

Fikcja literacka często okazuje się rzeczywistością. W 2011 roku w niemieckim tygodniku „Der Spiegel” ukazał się artykuł autorstwa Matthiasa Schulza o znamiennym tytule „Hideouts or Sacred Spaces? Experts Baffled by Mysterious Underground Chambers”, co w wolnym tłumaczeniu brzmi mniej więcej tyle, co: „Kryjówki czy miejsca kultu? Eksperci zaskoczeni tajemniczymi podziemiami". Schulz opisuje w nim odnajdywane na terenie całej Europy tunele, które do tej pory były traktowane przez naukowców po macoszemu. Tematem tym zajęła się „na poważnie” grupa pasjonatów pod przewodnictwem Dietera Ahlborna.


Rozkład tuneli w centralnej Europie według Karla Schwarzfischera

Jak się okazało w samej Bawarii zlokalizowano 700 takich podziemnych obiektów, w Austrii – 500. Oprócz tego na podziemia natrafiono również w Czechach, na Węgrzech oraz w Hiszpanii.

Dlaczego o tym piszę? Ponieważ takie tunele istniały, a ich fragmenty nadal istnieją w Chrobrzu. Nie są to jakieś monumentalne budowle, ale wszystko wskazuje na to, że bliźniaczo podobne do tych, które bada ekipa Ahlborna.


Tunele są wąskie, o średnicy nawet 40 cm, pozbawione podpór i innych umocnień (fot. "Der Spiegel")

Przekazy o podziemnym połączeniu grodu w Stradowie z zamkiem w Chrobrzu, który znajdujemy w „Historycznym opisie miasta Krakowa i okolic”, możemy traktować raczej w kategoriach romantycznej legendy. Jednak jest to pierwsza pisana wzmianka o tunelach w Chrobrzu (1822 rok), a jak wiemy, w każdej legendzie jest „ziarnko prawdy”.

Opisane w niemieckim tygodniku tunele są wąskie, o średnicy nawet 40 cm, pozbawione podpór i innych umocnień. Charakterystyczne są liczne zakola, co świadczyło o dużej wiedzy budowniczych, którzy zdawali sobie sprawę, że prowadzone w ten sposób prace zmniejszają napięcia poziome w gruncie. Dzięki czemu ogranicza się do minimum groźbę zawalenia. Jeśli chodzi o wiek, to datowanie metodą radiowęgla pyłków znalezionych w tunelach wskazuje na X – XIII wiek.


Wejścia do podziemi lokalizowane są często w kościołach (fot. "Der Spiegel")

Właśnie na XI – XIII wiek określa się powstanie w Chrobrzu grodu książęcego. Tradycja mówi nawet o tym, że założył go wracający około 1018-1020 roku z wyprawy na Grody Czerwieńskie (obecnie w granicach Polski oraz Ukrainy) król Bolesław Chrobry („Kronika Polska”, Marcin Kromer). Badania archeologiczne prowadzone w latach 1959-61 roku oraz w 1998 roku na wzgórzu zwanym Zamczyskiem wskazują na burzliwe dzieje tego miejsca oraz na prawdopodobny obszar, który pierwotnie zajmowało.


Widok na Zamczysko od strony mostu (od strony północno-zachodniej) - rok 1959. Skan z książki "Sprawozdanie z badań
wykopaliskowych prowadzonych na grodzisku "Zamczysko" w Chrobrzu". 


Widok na Zamczysko od strony obecnej ulicy Podzamcze (od strony północnej) - rok 1959. Skan z książki "Sprawozdanie z badań
wykopaliskowych prowadzonych na grodzisku "Zamczysko" w Chrobrzu". 


Zamczysko - widok współczesny od strony mostu (północno-zachodniej) - fot.autor

Zamczysko położone jest w północno wschodniej części Chrobrza i obecnie jest to niewielki pod względem powierzchni pagórek. Jednak dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że gród wczesnośredniowieczny obejmował swoim zasięgiem również wzgórze, na którym obecnie wznosi się chroberski kościół. W wyniku późniejszej degradacji wzgórza poprzez zabudowę, wytyczenie (przed II woj. światową) drogi, która biegnie z zachodu na wschód grodziska, a także istnieniu tam cmentarza grzebalnego oraz wywozu ziemi na tzw. szarwarki, obecne Zamczysko jest widoczne w bardzo skrawkowej formie.


Widok na północny cypel Zamczyska od strony południowej (od strony kościoła) -rok 1959.
Skan z książki "Sprawozdanie z badań wykopaliskowych prowadzonych na grodzisku "Zamczysko" w Chrobrzu". 


Północny cypel Zamczyska - widok obecny (fot. autor)

Józef Żurowski, archeolog z przełomu XIX i XX wieku, mówił o istnieniu w XII wieku w Chrobrzu „obronnego dworca książęcego czy też grodu, darowanego w połowie XIII w. Tęczyńskim, którzy umacniali go w dalszym ciągu, przebudowując w XIV w. na murowany zamek”.

Józef Żurowski

Badająca wzgórze w latach 1959-61 dr Ewa Dąbrowska określiła wielkość średniowiecznego Zamczyska na 5,5 ha.  Przeglądając dostępne w archiwach dokumenty można stwierdzić, że obok grodu, zamku, czy też dworu, na wzgórzu mieścił się także kościół oraz zabudowa pomocnicza, czyli jak uważają archeolodzy prowadzący badania w 1998 roku – wczesnośredniowieczny Chroberz (nie licząc pojedynczych siedlisk poza tym obrębem).

Być może w tym okresie powstały tajemnicze tunele. Jedna z teorii europejskich badaczy mówi, że budowano je, jako drogi ewakuacyjne z zamków lub grodów średniowiecznych, czy też, jako kryjówki przed najeźdźcami. Doskonale koresponduje to z wcześniej wspominaną treścią „Historycznego opisu miasta Krakowa i okolic” autorstwa Ambrożego Grabowskiego.

Nasze tereny „najeżdżane” były przez Tatarów (XII wiek), Węgrów (XVII wiek), a także targane były wewnętrznymi konfliktami (zajęcie w XIII wieku Chrobrza przez wojska księcia wrocławskiego Henryka VI), które pochłaniały wiele ofiar wśród miejscowej ludności. Zasadne, więc było budowanie podziemnych kryjówek.


Widok na kościół w Chrobrzu od strony południowej - rok 1915.

Istnienia podziemi w Chrobrzu dowodzą liczne zdarzenia, które dodatkowo zarysowują ich rozmieszczenie na terenie naszej miejscowości. 

26 września 1928 roku miał miejsce ślub Marii Wielopolskiej z Władysławem Tarnowskim. Przed świątynią ustawił się szpaler widzów, w tym dwa rzędy ułanów na koniach (Władysław walczył podczas I wojny światowej w I-szym Pułku Ułanów Krechowieckich). W pewnym momencie na wprost schodów prowadzących na dziedziniec kościoła zapadł się koń wraz z jeźdźcem. Obsunęła się ziemia, powstał około półtorametrowy dół. Jak opisują świadkowie, którzy byli przy tym zdarzeniu (mieszkańcy Chrobrza tłumnie przyszli obejrzeć ślub margrabiny) tunel prowadził wprost pod kościelne schody, a z drugiej strony w kierunku południowo-zachodnim.

Odkryty fragment podziemi wyglądał jak tunel wydrążony w ziemi – bez podstemplowania czy jakichkolwiek innych zabezpieczeń. Niejaką kontynuacją wydarzeń z 1926 roku było odkrycie fragmentu tunelu w czasie remontu schodów i przykościelnego muru około roku 1984-85. Nie przerwano jednak prac, a „dziurę” zasypano.


W tym miejscu (nr.1) zapadł się koń z jeźdźcem (fot.autor)


Ślub Marii Wielopolskiej z Władysławem Tarnowskim (skan z książki "Wspomnienia z Chrobrza z lat 1938-48" Janusza Kucharskiego)

Podczas bombardowania Chrobrza w czasie II wojny światowej pocisk uderzył w jedną z posesji przy obecnej ulicy Staropolskiej (do wiadomości autora). Nie wybuchł jednak tylko przebił się do tunelu, który biegł pod działką. Grupka młodych chłopaków postanowiła sprawdzić lej po „bombie”. Na linie opuszczono chłopaka o nazwisku Popiel, który z pomocą latarki zapuścił się w głąb lochu. Jego niebezpieczny rekonesans potwierdził, że tunel jest wąski, niezabezpieczony, częściowo zasypany i biegnie w kierunku kościoła. Pocisku na szczęście młodzieńcy nie próbowali wykopać, a lej wraz z „dzikim” wejściem do podziemi zasypano.


Ulica Staropolska widok w kierunku skrzyżowania z ulicą Chrobrego (fot.autor)

Na obrzeżach kolejnej posesji (do wiadomości autora), której jeden z boków "opiera się" o ulicę Staropolską, na przełomie lat 40 i 50 –tych zaobserwowano, że podczas obfitych opadów deszczu woda spływa i „znika” obok pojedynczego drzewa owocowego. Nigdzie nie było widać jej wypływu, woda znalazła sobie ujście pod powierzchnią ziemi. W pobliżu nie było nigdy żadnej zabudowy (domu, budynków gospodarczych czy też piwnic). Działka ta graniczyła z posesją, na którą … spadł pocisk podczas wojennego ostrzału.

W późniejszych latach, podczas różnego rodzaju prac budowlanych natrafiano nie tylko na fragmenty tuneli, ale także potężnych kamiennych fundamentów (lokalizacje do wiadomości autora). Do tej pory na niektórych budynkach przy Staropolskiej widać pęknięcia, co jest efektem posadowienia ich na nie zawsze stabilnych konstrukcjach.


Schody przed chroberskim kościołem (fot.autor)

W kierunku północno-wschodnim ostatni ślad podziemi kończy się na kościelnych schodach. Czy łączyły się one kiedyś z katakumbami XVI wiecznej świątyni?  W tej chwili nie ma możliwości żeby odpowiedzieć na to pytanie. Przypomnijmy, że pod kościołem znajdują się pochówki m.in. z XVII wieku.


Drewniana trumna w podziemiach chroberskiego kościoła (fot.autor)

O przebiegu tuneli na Zamczysku nie znalazłem kompletnie żadnych informacji i nie ma się, co dziwić, ponieważ wzgórze na przestrzeni wieków zostało dość znacznie „poszatkowane”. Łatwiej wymienić, czego w tej części Chrobrza nie było, niż to, co mieściło się na około 4-5 hektarowej działce.

Oprócz grodu książęcego wraz z kościołem, pałacu (dworu) Myszkowskich, aż do początku XIX wieku był tutaj cmentarz grzebalny. Na północ od obecnego muru kościelnego teren w XVI wieku został wyrównany lessem. Powstał teren przeznaczony pod cmentarz.

Badania z przełomu lat 50 i 60 – tych datują cmentarzysko na okres XVII – XIX wieku. Chociaż w murze okalającym obecny kościół umieszczony jest kamienny krzyż z datą 1590 (pozostałość po przykościelnym pochówku), dlatego wydaje mi się, że za dolną granicę powstania cmentarza można spokojnie przyjąć XVI wiek. Najmłodszy nagrobek, który znajduje się obok kościoła ma datę 1815 r. Natomiast najstarsze nagrobki na obecnym cmentarzu położonym w południowo – wschodniej części wsi, są z początku XIX wieku (z 1826 roku nagrobek księdza Tomasza Winczakiewicza).

Zdewastowane wzgórze, które obecnie stanowią dwa pagórki przecięte nienaturalną niecką, nie przyniesie nam odpowiedzi na pytanie czy podziemne tunele prowadziły do miejsca, które archeolodzy wskazują, jako chroberski zamek? Nie mniej jednak widzimy jak wiele tajemnic kryje jeszcze nasz Chroberz.

Autor: Paweł Bochniak, chroberz.info
Autor dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i oparte na faktach oraz aby nie naruszały praw osób trzecich. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości proszę o kontakt pod adresem: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. Kopiowanie i wykorzystywanie materiałów w całości bądź we fragmentach zawartych w artykule bez wiedzy autora zabronione.

Zwracam się do naszych Internautów o pomoc w zbieraniu informacji dotyczących Chrobrza, jego historii, miejsc i ludzi. Jeśli posiadacie jakieś wiadomości czy też zdjęcia lub dokumenty, to proszę o kontakt: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. , tel. kom. 692 427 281. Stwórzmy razem kompendium wiedzy o Chrobrzu.!

Zachęcam do zapoznania się z pozostałymi artykułami z cyklu "Czy wiesz, że..."

Add a comment

Szczegóły
Kategoria: Czy wiesz, że...
Minisłownik gwary chroberskiej
 

„Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj” – pierwsze zdanie zapisane w języku polskim (XIII wiek). Od czasów tego zdania nasz język zmienił się na tyle, że teraz próżno szukać wśród przypadkowo zapytanych ludzi odpowiedzi na pytanie „co znaczy to zdanie?”.

Na przestrzeni wieków wpływ języków europejskich, m.in. niemieckiego, czeskiego, rosyjskiego, tureckiego czy też jidysz, a także łaciny czy greki, spowodował że polski ewaluował do postaci w jakiej znamy go obecnie, czyli języka literackiego. Obok niego mamy również dialekty regionalne, a w ich ramach gwary, czyli mowę ludności charakterystyczną dla różnych rejonów Polski. Często niezrozumiałą dla pozostałych regionów, będącą niekiedy podbudową do dążeń autonomicznych, a w niektórych przypadkach wręcz separatystycznych jak choćby ambicje Kaszub czy Ślązaków.
 
W Chrobrzu i okolicznych miejscowościach również spotykamy zwroty, które przybyszowi powiedzmy z Mazowsza czy Pomorza wydają się nie tylko dziwne ale i niezrozumiałe.
 

Oryginalny zapis "Daj, niech ja pomiele..." (źródło Wikimedia Commons)
 
Na początku, tytułem wstępu, „garść” informacji o historii języka polskiego.
Najstarsze zapisane zdanie w naszym ojczystym języku już znacie. Pojawiło się ono około 1270 roku w „Księgach Henrykowskich” i znaczy: „Daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij”. Natomiast już 1285 roku na zjeździe w Łęczycy postanowiono o używaniu języka polskiego obok łaciny w szkołach klasztornych i katedralnych. Dalsza, nazwijmy to, ekspansja polskiego związana była z kościołem katolickim. W 1475 roku ukazał się najstarszy zachowany druk w naszym języku – były to modlitwy „Zdrowaś Mario”, „Ojcze nasz” i „Wierzę w Boga”.
 

Najstarszy druk w języku polskim wydany w 1475 roku we Wrocławiu przez Kaspra Elyana (źródło: Internet)
 
Pierwsze czasopismo wydane w języku polskim to „Merkuriusz Polski Ordynaryjny” z 1661 roku. W 1696 roku polski stał się językiem urzędowym w Wielkim Księstwie Litewskim.

Pierwsza strona "Merkuriusza..." (źródło: Internet)
 
Jednak największy rozkwit czasopiśmiennictwa oraz innych publikacji w naszej ojczystej mowie nastąpił w drugiej połowie XVIII wieku. Ciekawostką jest fakt, że od połowy XVI wieku do początków wieku XVIII język polski był językiem dworskim w ... Rosji.
 

Rosyjski dwór przełomu XVI i XVII wieku (źródło: russiahistory.ru)
 
Wracając jednak do współczesności. Język polski jest jednym z języków urzędowych Unii Europejskiej. Szacuje się, że na świecie posługuje się nim nawet do 48 milionów ludzi. Obok języka literackiego możemy wyróżnić szereg dialektów i gwar.
 
Zbiór gwar kieleckich zaliczany jest do dialektów małopolskich. Jesteśmy ściśle związani z Małopolską nie tylko politycznie – wybieramy na przykład wspólnie naszych przedstawicieli do Parlamentu Europejskiego, ale także językowo. Dlatego w przedstawionym poniżej „Minisłowniku gwary chroberskiej” znaleźć można słowa, zwroty, które pojawiają się także w innych gwarach np. podhalańskiej. Nie mniej jednak mamy także słownictwo, które jest naszym wyróżnikiem, nawet wśród niedalekich od Chrobrza miejscowości.
 

Kobiety ubrane w stroje ludowe z okolic Chrobrza. Początek XX wieku
 
Nie tak dawno temu gwara była ściśle utożsamiana z ludnością wiejską. Jednak obecnie gwarę stosują także ludzie z miast i osoby wykształcone, które traktują lokalny język jako element kultywowania własnej tożsamości. Jeżeli współczesne nam pokolenia nie uświadomią sobie jak ważne jest pielęgnowanie regionalnych obrzędów, czy też języka gwarowego to nasze dzieci i wnuki będą pozbawione lokalnej tożsamości.
 
W „Minisłowniku gwary chroberskiej” zebrałem słowa, zwroty, określenia, które nadal są używane, szczególnie przez starszych mieszkańców naszej miejscowości. Oczywiście zdaję sobie sprawę z tego, że nie wszystko udało się zawrzeć w tym słowniku, dlatego ogromna prośba do naszych Internautów – jeśli przypomina Wam się jakieś słówko lub nawet całe zdanie to piszcie w komentarzach do artykułu lub na profilu na facebooku (ewentualnie w jakiś innych sposób skontaktujcie się ze mną).
 
Razem zachowajmy naszą lokalną spuściznę kulturalną.
Add a comment